Óvíða á landinu er fegurri né tignarlegri fjallahringur en í Mývatnssveit og nýtur hann sín vel af Mývatnsheiði. Flest hærri fjöll í nágrenni Mývatns eru mynduð við gos undir jökli á síðasta kuldaskeiði ísaldarinnar. Þar má nefna Sellandafjall, Bláfjall, Búrfell, Gæsafjöll, Lambafjöll, Vindbelg, Námafjall, Reykjahlíðarfjall og Skógarmannafjöll. Öll þessi fjöll eru vel kleif og útsýni af þeim stórfenglegt.

Ekki eru nema um 10.000 ár síðan jökull huldi alla Mývatnssveit og þar kuldalegt um að litast, landið ein eyðimörk, grá að lit. Hraun tóku þó að renna til Mývatnssveitar ofan af hásléttu Ódáðahrauns skömmu eftir að jökla leysti og gróður tók að festa rætur. Fyrir um 8000 árum varð Lúdentsgígurinn til í miklu eldgosi.

Eldvirkni breytti þó ekki landslagi í Mývatnssveit á afgerandi hátt fyrr en fyrir um 3500 árum þegar mikið dyngjugos varð austan Bláfjalls og upp hlóðst Ketildyngja. Hraun frá henni runnu niður til Mývatnssveitar og breiddust yfir suðurhluta sveitarinnar. Afrennsli svæðisins stíflaðist svo stöðuvatn myndaðist en hraunið hélt áfram niður Laxárdal til Aðaldals. Þá var Mývatnssveit svört eyðimörk en hraunið klæddist þó fljótt gróðri og skógur festi rætur enda blessuð sauðkindin víðsfjarri. Fyrir um 2800 árum gaus Hekla gífurlegu sprengigosi og Mývatnssveit lenti í öskugeiranum miðjum og varð eyðimörk á ný, nú hvít.

Fyrir um 2500 árum hófst eldvirkni á ný í Mývatnssveit og Hverfell (Hverfjall) myndaðist á nokkrum dögum í einu öflugu en stuttu þeytigosi. Kringum gosopið, sem þeytti úr sér allt að hálfum rúmkílómetra af gráleitri gjósku, hlóðst upp hringlaga eldfjall sem nú er um 150 metra hátt.

Aðeins um 500 árum eftir myndun Hverfells voru eldar uppi á ný í Mývatnssveit. Landið rifnaði á löngum kafla þar sem nú heita Þrengslaborgir. Hraunið flæddi yfir Mývatnssveit og klæddi landið frá Þrengslaborgum til Mývatns. Hraunið flæddi út í vatnið og fyllti það, streymdi síðan niður Laxárdal og til Aðaldals. Í Þrengslaborgarhrauninu eru Dimmuborgir, tröllslegar hraunmyndanir, sem vart eiga sinn líka. Þær eru myndaðar í fornri hrauntjörn sem tæmst hefur eftir að storknun hraunsins var nokkuð á veg komin. Þá eru allir gervigígar Mývatnsveitar og flest allar eyjar vatnsins sköpunarverk hraunsins.

Að gosinu loknu var Mývatnssveit orðin að þeim undrastað sem nú laðar að ferðafólk um langan veg. Nokkrar aldir tók þó að klæða hraunið gróðri en grundvöllurinn var lagður að því landslagi Mývatnsveitar sem við þekkjum í dag. Eldgos hafa þó orðið, nú síðast Mývatnseldar árin 1724-29 og Kröflueldar árin 1975-84.

Tættur miklar eru ofan túns á Hofsstöðum og með vísan í nafn bæjarins var lengi talið að þar væru tóftir af hofi eins og þeim er lýst í Íslendingasögum, það er aflangt hús með veislusal og afhýsi fyrir goðin á stalli við annan enda hússins. Uppgröftur Finns Jónssonar og Daníel Bruun í tóftina árið 1908 ýtti undir þá kenninguna að um hof væri að ræða. Á síðustu árum hafa fornleifafræðingar unnið að uppgreftri á Hofsstöðum og telja þeir þessa 45 metra löngu tólft vera bæjarhús sem hafi verið í notkun á tíundu og elleftu öld. Þá hafa fundist enn eldri fornminjar um sex metrum vestan við stóru tóftina. Er þar forn torfveggur og að honum þykk mannvistarlög en ekki er nánar vitað hvað þarna er um að ræða. Skemmtilegar gönguleiðir liggja norður Laxárdal frá Hofsstöðum. Má til dæmis ganga að eyðibýlinu Hólkoti og þaðan austur úr dalnum að Sandvatni, yfir göngubrú á Laxá að Brettingsstöðum eða áfram norður til byggðra bóla í Laxárdal.

Norðan Mývatns rís Vindbelgjarfjall, Vindbelgur eða Belgjarfjall (526 m y.s.). Uppgangan er auðveld og þaðan ákaflega gott útsýni yfir Mývatnssveit og nágrenni svo sem norður yfir Sandvatn og niður Laxárdal.

Hjá Baldursheimi fannst merkilegt kuml úr heiðni árið 1860. Í því fannst meðal annars hneftafl með teningi og mannslíkan, ef til vill fornt goðslíkan, vandað sverð, spjót, öxi, skjöldur og reiðtygi en hestur hafði verið grafinn með hinum látna eins og altítt var í heiðnum sið. Varð þessi fornleifafundur til að ýta undir stofnun forngripasafns á Íslandi.

Bergvatnsáin Kráká er stærsta straumvatnið sem rennur til Mývatns. Sprettur áin upp af söndum suður af Sellandafjalli nokkru austan Svartárkots í Bárðardal þar sem heita Lækir (Krákárbotnar) en þeir eru í um 440 metra hæð yfir sjó. Þar sem og í Suðurárbotnum nokkru sunnar kemur fram rigningavatn það sem fellur á Útbruna Ódáðahrauns. Kráká fellur víða um sanda og uppblásið land og berst mikill sandur í hana. Áin fellur fram hjá Baldursheimi og um svokallaðar Framengjar til Laxár.

Upp af Álftavogi liggur hringvegurinn gegnum húsaþyrpingu sem kennd er við Skútustaði. Þar er verslun og skóli, þar sem gisting býðst á sumrin, sundlaug er niðri við Mývatn og kirkja nokkru ofar. Var hún reist árið 1856 og tekur um hundrað manns í sæti. Er kirkjan hin fegursta bygging en það sama verður því miður ekki sagt um öll þau hús sem byggð hafa verið á þessari öld á Skútustöðum og í raun með ólíkindum að spilla þessum einstaka stað með ósamstæðum byggingum sem í þokkabót hafa ævinlega verið málaðar í litum sem ekki eiga saman og stinga mjög í stúf við umhverfið.

Mikil og formfögur gervigígaþyrping er við Skútustaði, mynduð er Þrengslaborgarhraunið rann út í Mývatn. Var þyrpingin friðlýst sem náttúruvætti árið 1973. Því miður hefur það þó ekki komið í veg fyrir áframhaldandi niðurlægingu gervigíganna. Þrátt fyrir skemmdarverkin er þó sjálfsagt að ganga um Skútustaðagíga og niður að vatninu.

Mývatn er annað stærsta vatn í byggð á Íslandi og það fimmta stærsta, um 37 ferkílómetrar. Vatnið er í 277 metra hæð yfir sjó, vogskorið, með mörgum hólmum og eyjum.

Á og við Mývatn er einstakt fuglalíf og þar verpa nær allar íslensku andategundirnar. Þá er þéttasta straumandarbyggð jarðar við ofanverða Laxá og húsöndin verpir hvergi annars staðar í Evrópu.

Við myndun Mývatns hækkaði grunnvatnsborð svæðisins og lagði grunn að þeim gróðri sem nú er í sveitinni, en gróður er óvíða fegurri.

Skömmu eftir að Mývatn myndaðist tók örsmá planta, einfrumungur sem nefnist kísilþörungur, sér bólfestu í vatninu. Kísilþörungurinn myndar um sig marghólfa skel en uppistaða hennar er kísilsýra sem þörungurinn tekur til sín úr vatninu. Þegar þörungurinn deyr fellur skelin til botns. Á löngum tíma hefur safnast ógrynni af skeljum á botni Mývatns og myndað allt að fimmtán metra þykkt botnlag. Að sama skapi hefur vatnið verið að grynnast jafnt og þétt. Hafísárin 1967-68 hóf Kísiliðjan við Mývatn starfsemi sína og útflutningur hófst. Allar götur síðan hefur þessari hvítleitu eðju verið dælt til Kísiliðjunnar, unnin þar og síðan skipað út frá Húsavík. Þennan sama tíma hafa Mývetningar deilt hart um gildi verksmiðjunnar fyrir sveitina sem og áhrif hennar á lífríki Mývatns.

Inn frá Garði liggur vegur að Grænavatni og samnefndu býli á suðurbakka vatnsins. Þar er margbýlt enda jörðin landstór. Elstu húsin þar eru merkileg en ferðafólki bent á að leita leyfis áður en þar er lagst á glugga. Inn frá Grænavatni liggur jeppaslóð suður til Ódáðahrauns og liggja leiðir beggja vegna Sellandafjalls (988 m y.s.).

Upp af Geiteyjarströnd liggur vegur til Dimmuborga þar sem sjálfsagt er að villast innan um hraunborgir, kjarr og sandbingi nokkra stund.

Höfði er skógi vaxinn tangi sem tengist landi um mjótt eiði rétt við þjóðveginn. Árið 1934 var ekki ein hrísla í Höfða og hann líkur töngum þeim sem næstir honum eru. Um það leyti hófst þar umfangsmikil gróðursetning er stóð allt til ársins 1966 en þá hafði verið plantað þar um 50.000 plöntum, mest ösp, greni, birki, lerki og furu. Þrátt fyrir nær 300 metra hæð yfir sjó döfnuðu skógarplönturnar vel og mörg trjánna eru nú yfir tíu metrar á hæð.

Upp af Vogaflóa Mývatns liggur vegur austur að Hverfelli (452 m y.s.), einu formfegursta fjalli á Íslandi. Fjallið er í raun risastór gígur, um 140 m djúpur og um 1100 metrar í þvermál, sem myndaðist er kvika sem þarna var að flýta sér til yfirborðs fyrir um 2500 árum lenti í vatni, snöggkældist, og þeyttist til allra átta út frá uppvarpinu.

Vegur liggur suðaustur frá Hverfelli að sprengigígnum Lúdent sem virkur var snemma á nútíma. Vestan hans eru Lúdentsborgir sem í raun eru framhald Þrengslaborga og jafnaldra. Á þessum slóðum liggja gönguleiðir til nær allra átta. Ganga áfram suður eftir Þrengslaborgum allt til fjalla á sér vart líka. Þá má ganga til vesturs að vatninu gegnum Dimmuborgir og koma þá að þeim að austan. Göngur frá Lúdent má einnig velja til austurs svo sem að hraunbreiðunni milli Hvannfells (Hvammfells) og Búrfells en þar er Lofthellir. Fannst hann 7. október árið 1989 af jarðfræðingunum Birni Hróarssyni og Sigurði Sveini Jónssyni sem brutu sig inn í hellinn og mældu lengd hans 370 metra.

Upp frá Vogabæjunum liggur vegslóð að Grjótagjá og áfram að hringveginum í Bjarnarflagi. Þótt Grjótagjá sé enn of heit til baða á hún vart sinn líka á jarðarkringlunni né heldur umhverfi hennar og má þar lengi dvelja. Er það ef til vill dæmigert um landkönnunaráhuga Íslendinga allt fram til síðustu ára að það voru enskir stúdentar á ferðalagi er “fundu" Grjótagjá.

Skömmu áður en komið er að Reykjahlíð sveigir hringvegurinn til austurs. Við gatnamótin er Stóragjá sem reynt hefur verið að láta taka við hlutverki Grjótagjár sem náttúrulegur baðstaður.

Í byggða- og þjónustukjarnanum við Reykjahlíð býðst margvísleg þjónusta við ferðafólk. Þar er hótel, gistiheimili, tjaldstæði, ferðaþjónusta bænda, eldgosamyndasýningar, matvöruverslun, minjagripaverslun, sundlaug, flugvöllur, golfvöllur og hestaleiga svo eitthvað sé nefnt. Hótel Reynihlíð er opið allt árið og óvíða betra að dvelja á vetrum þegar ysinn minnkar í Mývatnssveit en landið skiptir um ham.

Reykjahlíð er talin landmesta jörð landsins, um 6000 ferkílómetrar. Bæinn í Reykjahlíð tók af í Mývatnseldum (1724-29) en hraunstraumar runnu beggja megin kirkjunnar og staðnæmdist hraunið við kirkjugarðinn. Þótti guðleg forsjón hafa gripið í taumana en kirkjan stóð raunar á hól og því ekki að undra þótt hraunið færi beggja vegna hennar. Þótt hraunið þyrmdi þessu merka guðshúsi var það tekið ofan skömmu eftir að hraunið rann umhverfis hólinn. Núverandi kirkja var byggð á árunum 1960-62.

Stórhýsi Kísiliðjunnar eru áberandi í Bjarnarflagi en útflutningur og vinnsla þessarar botneðju Mývatns hefur fært þjóðarbúinu mikinn gjaldeyri. Hins vegar er deilt um áhrif verksmiðjunnar á lífríki Mývatns og sýnist sitt hverjum. Í Kröflueldum lyftist land nokkuð á þessum slóðum og hefði “gúrinn" fengið að liggja óáreyttur á botni Ytriflóa hefði hann þurrkast upp að nokkrum hluta við landrisið.

Jarðhitasvæðið við Námafjall liggur í 300-400 metra hæð og er eitt fjölsóttasta hverasvæði á Íslandi. Hverasvæðið vestan Námafjalls nefnist Bjarnarflag. Þar urðu eldsumbrot og miklar náttúruhamfarar á árunum 1725-28. Þá tók Bjarnarflag nokkrum breytingum í Kröflueldum árin 1975-80. Hraunspýja kom þar til dæmis upp um borholu þann 9. september 1977. Nokkrir gufuhverir eru í Bjarnarflagi og þar leggur mikinn hita af stórum svæðum. Skammt frá Kísiliðjunni, rétt við veginn, hefur affallsvatn frá borholum myndað fallegt blátt lón og þar hægt að fara í bað. Rétt er þó að fara varlega því á nokkrum stöðum í lóninu er vatnið brennandi heitt. Í Námaskarði eru engir hverir þótt ótrúlegt megi virðast en uppi á Námafjalli eru gufuhverir hér og þar. Austan Námafalls er meginhverasvæðið. Þar er mikil hveravirkni, bæði gufu- og leirhverir en engir vatnshverir. Leirhverirnir eru áberandi stórir og vekja yfirleitt mikla athygli ferðalanga.
Öskammt austan hverasvæðisins er afleggjari til Kröfluvirkjunar og náttúruundra í nágrenni hennar. Eftir för um fagran gróður í Hlíðardal, þar sem ánægjulegt er að sjá vegagerð sem ekki spillir nágrenni sínu, er komið á eitt mesta eldsumbrotasvæði landsins. Þar hafa eldar verið uppi um tuttugu sinnum frá því ísa leysti á þessum slóðum fyrir um 10.000 árum. Allmargir sprengigígar eru á svæðinu og einn þeirra, Víti, myndaðist í upphafi Mývatnselda aðfaranótt 17. maí árið 1724. Hveravirknin nú er hvað mest suðaustan Vítis og í og við Leirhnjúk sem frægur varð í Kröflueldum.

Fyrsta eldgos Kröfluelda hófst 20. desember árið 1975 en það níunda og síðasta 4. september 1984 og stóð í tvær vikur. Gosvirknin var á um níu kílómetra langri sprungu og flatarmál hraunsins er um 24 ferkílómetrar. Þetta eldgos stóð því lengur en gosin á undan, sprungan var einnig sú lengsta í Kröflueldum og umfang hraunsins sló einnig við fyrri eldum í þessari hrinu. Á móts hina fornu gíga Éthóla myndaðist gjall- og klepragígur er hraunið rann frá í tröðum allt til enda gossins. Er þar yngsti gígur á Norðurlandi og frá vegarenda í Kröfluvirkjun er þangað innan við tíu kílómetrar. Ekki er þó ráðlagt að leggja upp á þessar slóðir fyrir minna en sex til átta klukkustundir enda margt að sjá.

Mannvirki Kröfluvirkjunar sem reist var á árunum 1975-78 kunna að vekja athygli en þar hafa verið framleidd tæp 30 megavött af rafmagni síðustu árin.
Eilífsvötn eru rúmir þrír ferkílómetrar að flatarmáli. Umhverfi vatnanna er fagurt og gróið er kringum vötnin að norðan og austan. Býli, Hlíðarhagi, var eitt sinn við vatnið en nú löngu komið í eyði. Bleikjuseiðum úr Mývatni var sleppt í Eilífsvötn og í þeim ágæt veiði eftir því sem best er vitað.

Vegurinn liggur yfir Sveinagjá og Sveinahraun sem runnið er frá Sveinaborgum fyrir um 8000 árum. Hafa gígarnir verið nefndir Sveinar og eru þeir allháir og brattir. Meðal þeirra er Vegarsveinn sunnan hringvegarins en Stórisveinn (385 m y.s.) norðan hans. Sveinagjá er tveir til þrír kílómetrar á breidd með óslitnum gjáveggjum tíu til fimmtán kílómetra leið og er hæð þeirra víða um og yfir tuttugu metrar. Í Sveinagjá varð mikið eldgos árið 1875 á um tuttugu og fimm kílómetra langri sprungu. Hraunið sem þá myndaðist hefur verið nefnt Nýjahraun og nær norður undir hringveginn. Þar við hraunjaðarinn er Péturskirkja, leitarhús og tilvalinn áningarstaður til nestisinntöku. Péturskirkja tekur nafn af Pétri Jónssyni bónda í Reykjahlíð sem reisti þar kofa árið 1925 er enn stendur. Þar gisti Benedikt Sigurjónsson (Fjalla-Bensi) á jólanótt eftir mikla hrakninga í fjárleitum suður á öræfum. Varð sú ferð uppistaðan í söguna Aðventu eftir Gunnar Gunnarsson.

Gígurinn Hrossaborg (426 m y.s.) rís um fjörutíu metra yfir umhverfi sitt nokkru sunnan hringvegarins. Undir hraunröndinni við Hrossaborg koma fram lindir, Hrossaborgarlindir. Á móts við borgina liggur vegur inn til Herðubreiðarlinda, Öskju, Kverkfjalla og annarra náttúruundra þar í suðri.

Jökulsá á Fjöllum á upptök í krikanum milli Kverkfjalla og Dyngjujökuls. Í fyrstu fellur hún dreift um sanda en við Vaðöldu, nokkru neðar, sameinast kvíslarnar. Á móts við Herðubreið sameinast Jökulsá Kreppu sem er mikið vatnsfall og á upptök í Brúarjökli. Neðan þessara ármóta er áin ófær með öllu og var einkum notast við ferjur til að komast yfir. Ferjustaðirnir voru þrír. Neðst Ferjubakki í Öxarfirði en þar var ferja til ársins 1908 er brú var sett á ána. Þá var ferja á móts við Grímsstaði og efst á móts við Möðrudal á Fjöllum. Vegna þess hve langt er frá Reykjahlíð í Mývatnssveit að Jökulsá eða um fjörutíu kílómetrar var ákveðið að reisa bústað handa ferjumanni rétt vestan árinnar árið 1880. Um er að ræða hús á þrem hæðum, hlaðið úr höggnu grjóti, þar sem hesthús er í kjallara, á miðhæð bústaður ferjumanns en hlaða efst. Aldrei fékkst ferjumaður þó til að búa í húsi þessu enda fór snemma að bera á því að þar væri ekki allt með feldu. Urðu þar margir fyrir ónæði og kvað svo rammt að, að mönnum varð lítið svefnsamt jafnvel þótt margir væru saman. Húsið, sem er í umsjá Þjóðminjasafns Íslands, sést ekki frá vegi en að því liggur ógreinileg slóð norður frá hringveginum skömmu áður en komið er að brúnni.